Тоқмақтан әрі, Шу аңғарының алқаптарында кірпіштен қаланған Бурана мұнарасы тұр. Алыстан ол жалғыз көрінеді. Жақындасаңыз, топырақ жалдар, аласа қабырғалар мен қатар тұрған тас мүсіндер байқалады. Бұл — Жібек жолындағы қала, Қарахан мемлекетінің астаналарының бірі болған Баласағұнның орны. Мұнара айналасында шеберханалар жұмыс істеп, базарларда сауда жүріп, халық намазға шақырылған кезден қалған.
Баласағұн: жолдар тоғысқан қала
Баласағұн ертеректегі қоныстың орнында өсті. X ғасырда мұнда қала қалыптасты. Қарахан мемлекеті бөлінген соң Баласағұн Қашғармен бірге шығыс хандықтың астаналарының бірі болды. Шу аңғары Жібек жолының солтүстік бағытында жатты. Саудагерлер тауар тасып, сол жолдармен білім, тілдер мен дәстүрлер тарады.
Қазбалардан екі қатар қорған қабырғасының, қамалдың, үйлердің, шеберханалардың, базарлар мен моншаның іздері табылды. Су көршілес шатқалдан құбырмен жеткізілген. Аласа жалдардың жанында бұрынғы биік қабырғаларды елестетсеңіз, даладағы мұнараның үлкен қаланың бір бөлігі болғанын түсінесіз.
XI ғасырдағы ақын Жүсіп Баласағұнның аты осы қаламен байланысты. Оның «Құтты білігі» — түркі әдебиетінің ертедегі ірі туындыларының бірі. Кейіпкерлер ел басқару, әділдік пен білімнің орны жайлы сөйлеседі. Қаладан аз ғимарат қалғанымен, сол әңгімелерді бүгін де оқуға болады.

Мұнара не үшін салынған
Бурана әдетте X ғасырдың соңы мен XI ғасырдың басына жатқызылады. Бұл — мешіт жанында жұртты намазға шақыруға арналған мұнара. Зерттеушілер мешіт мұнараның батысында болған деп болжайды. Оның тұтас ғимараты сақталмаған.
Мұнараны айналып, кірпішіне қараңыз. Кең тұғырында аркалар, жоғарыда кірпіштен өрілген өрнек қатарлары көрінеді. Әр қатардың суреті бөлек. Күн шыққанда шығыңқы кірпіштер көлеңке түсіріп, өрнек анық байқалады.
Бастапқы биіктігі шамамен 45 метр болған деп есептеледі. Үстіңгі бөлігі құлаған, оны жер сілкіністерімен байланыстырады. 1970-жылдары мұнара қалпына келтірілді. Қазіргі биіктігі — 21,7 метр. Бұрынғы мұнараның жартысына жуығы қалса да, ол алыстан көрінеді.

Қала билігі қалай өзгерді
XII ғасырда Баласағұн Батыс Ляоның, яғни қарақытайлар мемлекетінің астанасына айналды. XIII ғасырдың басында моңғолдар билігіне өтті. XIV ғасырда мұнда әлі халық тұрған. Кейін қала құлдырап, бос қалды; соңғы тұрғындардың қашан кеткені нақты белгісіз.
XX ғасырдағы қазбалар мен қалпына келтіру қала сұлбасын қайта танытты. 2014 жылы Баласағұн Чанъань — Тянь-Шань дәлізінің бөлігі ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Шу аңғарындағы тағы екі орын осы желіге кіреді: Ақ-Бешімдегі Суяб және Красная Речкадағы Невакет.
Мұнара жанында не қалған
Қабір үстіне салынған кесенелердің іргетастарынан бастаңыз. Аласа кірпіш қабырғаларынан ғимарат пішіні білінеді. Одан кейін ашық аспан астындағы мұражайда балбал аталатын тас мүсіндерге барыңыз. Ойылған бет, қол мен тостағанды іздеңіз. Тастар әр жерден әкелінген; кейбірі Қарахан дәуірінен ерте.
Бір мүсіннен мұртты, екіншісінен қолындағы ыдысты байқайсыз. Жанында сурет салынған тастар мен ескі диірмен тастары бар. Мұражай ішіндегі қыш ыдыстар мен тұрмыстық бұйымдар қазбалардан табылған.

Ханның қызы туралы аңыз
Аңыздың бір нұсқасында ханға қызының өрмекші шағып қайтыс болатынын айтады. Қызын аман сақтағысы келген хан оны биік мұнараға орналастырады. Бір күні қызға жүзім әкеледі. Жидектердің арасында өрмекші жасырынып, болжам орындалады.
Аңыздың бірнеше нұсқасы бар. Бұл — қызын қорғауға тырысқан әке туралы әңгіме. Ғимараттың тарихын мұнара кірпіштері мен айналасынан табылған заттардан көреміз.
Буранаға бару
Кешен Шу аңғарында, Тоқмаққа жақын. Бішкектен сапарға жарты күн бөліңіз. Тоқмақ арқылы барсаңыз, қайту жолын жүргізушімен алдын ала келісіңіз. Жұмыс уақытын, билет бағасын және мұнараға шығуға болатынын тексеріңіз: ішкі баспалдақ тар әрі қараңғы.
Бішкектен мұнараға бір күндік экскурсия барады: DI Travel KG ұйымдастыратын «Бурана, Кегети, Ысық-Ата» бір шығуда мұнараны, Кегеті шатқалын және Ысық-Атаны қамтиды. Meiman карточкасы бойынша бұл 10 сағат және адамына 1400 сомнан (шамамен 16 АҚШ доллары); бағаға Бішкектен барып-қайту мен топты алып жүру кіреді, тамақ жеке төленеді, жасы — 18-ден. Баға 2026 жылғы 14 қарашада тексерілді; карточка жаңа шығу күндерін әзірге көрсетпейді, сондықтан өз күніңізді ұйымдастырушымен келісіңіз. Басқа бір күндік шығулар — Бішкектен экскурсиялар мен турлар тізімінде.
Мұнараны айналып, тас мүсіндер мен мұражайға уақыт қалдырыңыз. Түнеуге Тоқмақта қонақүй бар. Елордаға оралсаңыз, Бішкекте не көруге болады деген мақаланы оқыңыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сапар қанша уақыт алады? Бішкектен жарты күнге жеке шығу қолайлы. Минаретті айналып, тас мүсіндерді көріп, мұражайға кіруге осы уақыт жетеді. Тоқмақ арқылы барсаңыз, кері қайту жолын жүргізушімен алдын ала келісіңіз.
Мұнараға шығуға бола ма? Шығу әрқашан ашық емес, сондықтан оны жұмыс уақыты мен билет бағасымен бірге шықпас бұрын нақтылаңыз. Ішінде тар, қараңғы баспалдақ.
Мұнараның биіктігі қандай? Бастапқы биіктігі шамамен 45 метр деп есептеледі. Жоғарғы бөлігі құлаған, бұл жер сілкіністерімен байланыстырылады; 1970-жылдары мұнара қалпына келтірілген. Қазіргі биіктігі — 21,7 метр, бұрынғысының жартысына жуығы, бірақ ол да алыстан көрінеді.
Жанындағы тас мүсіндер не? Ашық аспан астындағы мұражайда оларды әдетте балбал деп атайды: арасында беті, қолы және тостағаны ойылған мүсіндер бар. Бұл ескерткіштер әр жерден жиналған, бір бөлігі Қараханидтерге дейінгі кезеңге жатады. Жанында суреті бар тастар мен ескі диірмен тастары жатыр.
Хан қызы туралы аңыз шын ба? Бұл аңыз, оны бірнеше нұсқада айтады: ханға қызы өрмекшінің шағуынан өледі деп айтылған, ол қызын жоғары мұнараға орналастырған, бірақ өрмекші әкелінген жүзімнің арасынан шыққан. Құрылыстың өз тарихы басқа жерден оқылады — минареттің кірпіш қалауынан және археологтар оның айналасынан тапқан заттардан.
Фото: Bgag, CC0. Мұнара · Тас мүсіндер. Өлшемі кішірейтілген, қиылмаған.









түсініктеме жоқ