Burana: minora va Balasog‘un shahri tarixi

~ 4 daq
0
543
G‘isht minora, devor izlari va tosh haykallar. Ipak yo‘lidagi Balasog‘un tarixi va To‘qmoq yaqinidagi Buranada nimalar saqlanib qolganini bilib oling.

To‘qmoqdan narida, Chuy vodiysi dalalari orasida Burana g‘isht minorasi turadi. Uzoqdan yolg‘iz ko‘rinadi. Yaqinlashganda tuproq qo‘rg‘onlar, past devorlar va qator tosh haykallar ko‘zga tashlanadi. Bu yerda Ipak yo‘lidagi shahar va Qoraxoniylar poytaxtlaridan biri — Balasog‘un bo‘lgan. Minora atrofida ustaxonalar ishlagan, bozorlarda savdo qilingan va odamlar namozga chaqirilgan zamondan qolgan.

Balasog‘un: yo‘llar tutashgan shahar

Balasog‘un avvalgi manzilgoh o‘rnida o‘sgan. X asrda bu yerda shahar shakllangan. Qoraxoniylar davlati bo‘lingach, Balasog‘un Qashqar bilan birga sharqiy xonlik poytaxtlaridan bo‘lgan. Chuy vodiysi Ipak yo‘lining shimoliy yo‘nalishida edi. Savdogarlar mol tashigan yo‘llar bo‘ylab bilim, tillar va urf-odatlar ham tarqalgan.

Qazishmalarda ikki qator devor, qal’a, uylar, ustaxonalar, bozorlar va hammom izlari topilgan. Suv qo‘shni daradan quvurlar orqali keltirilgan. Past tuproq devorlari yonida ularning avvalgi balandligini tasavvur qilsangiz, daladagi minora katta shaharning bir qismi bo‘lganini tushunasiz.

XI asr shoiri Yusuf Balasog‘uniy shu shahar bilan bog‘liq. Uning «Qutadg‘u bilig» asari turkiy adabiyotning ilk yirik namunalaridan. Qahramonlar yurtni boshqarish, adolat va bilimning o‘rni haqida gaplashadilar. Shahardan oz bino qolgan, ammo bu suhbatlarni bugun ham o‘qish mumkin.

Chuy vodiysidagi Burana minorasi va tosh haykallar
Chuy vodiysidagi Burana minorasi va tosh haykallar. Foto: Bgag, CC0

Minora nima uchun qurilgan

Burana odatda X asr oxiri va XI asr boshiga taalluqli deb hisoblanadi. Bu masjid yonidan odamlarni namozga chaqirish uchun xizmat qilgan minora. Tadqiqotchilar masjid uning g‘arbida turgan deb taxmin qilishadi. Masjidning butun binosi saqlanmagan.

Minorani aylanib, g‘ishtlariga qarang. Keng poyida ravoqlar, yuqorida esa minorani o‘rab turadigan g‘isht naqshlari bor. Har bir qatorning naqshi boshqacha. Quyoshda bo‘rtib chiqqan g‘ishtlarning soyasi bezakni yanada aniq ko‘rsatadi.

Dastlabki balandligi taxminan 45 metr deb baholanadi. Yuqori qismi qulagan, buni zilzilalar bilan bog‘lashadi. Minora 1970-yillarda ta’mirlangan. Hozirgi balandligi — 21,7 metr. Avvalgi minoraning qariyb yarmi qolgan bo‘lsa ham, u uzoqdan ko‘rinadi.

G‘isht naqshlari bilan bezatilgan Burana minorasi
G‘isht naqshlari bilan bezatilgan Burana minorasi. Foto: Bgag, CC0

Shahar hukmdorlari qanday almashgan

XII asrda Balasog‘un G‘arbiy Lyao, ya’ni qoraxitoylar davlatining poytaxtiga aylangan. XIII asr boshida shahar mo‘g‘ullar qo‘liga o‘tgan. XIV asrda ham odamlar bu yerda yashagan. Keyin shahar inqirozga uchragan; so‘nggi aholi qachon ketgani aniq emas.

XX asrdagi qazishmalar va ta’mirlash ishlari shahar shaklini yana ko‘rsatdi. 2014-yilda Balasog‘un Chanan — Tyanshan yo‘laklari tarmog‘ining bir qismi sifatida UNESCO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritildi. Chuy vodiysidagi yana ikki joy ham shu tarmoqda: Ak-Beshimdagi Suyob va Krasnaya Rechkadagi Nevaket.

Minora yonida nima qolgan

Qabrlar ustida qurilgan maqbaralarning poydevoridan boshlang. Past g‘isht devorlardan binolarning shakli bilinadi. Keyin ochiq osmon ostidagi muzeyda balbal deb ataladigan tosh haykallarga boring. O‘yilgan yuz, qo‘l va kosalarni ko‘ring. Toshlar turli joylardan keltirilgan; ba’zilari Qoraxoniylardan oldingi davrga tegishli.

Bir haykalda mo‘ylov, boshqasining qo‘lida idish bor. Yaqinda chizma tushirilgan toshlar va eski tegirmon toshlari yotadi. Muzey ichida qazishmalarda topilgan sopol va ro‘zg‘or buyumlarini ko‘rish mumkin.

Burana hududidagi tosh haykallar va tuproq qo‘rg‘onlar
Burana hududidagi tosh haykallar va tuproq qo‘rg‘onlar. Foto: Bgag, CC0

Xon qizi haqidagi afsona

Rivoyatning bir variantida xonga qizini o‘rgimchak chaqib o‘ldirishi aytiladi. Xon qizini asrash uchun baland minoraga joylashtiradi. Bir kuni qizga uzum olib kelishadi. Mevalar orasida o‘rgimchak yashiringan ekan va bashorat amalga oshadi.

Bu afsonaning bir necha varianti bor. Unda qizini himoya qilmoqchi bo‘lgan ota haqida aytiladi. Binoning tarixi esa minora g‘ishtlari va uning atrofida topilgan buyumlarda ko‘rinadi.

Buranaga borish

Majmua Chuy vodiysida, To‘qmoq yaqinida. Bishkekdan safarga yarim kun ajrating. To‘qmoq orqali borsangiz, qaytishni haydovchi bilan oldindan kelishing. Ish vaqti, chipta narxi va minoraga chiqish mumkinligini tekshiring: ichki zina tor va qorong‘i.

Bishkekdan minoraga bir kunlik ekskursiya boradi: DI Travel KG uyushtirgan «Burana, Kegeti, Ysyk-Ata» bir chiqishda minorani, Kegeti darasini va Ysyk-Atani qamrab oladi. Meiman kartochkasiga koʻra bu 10 soat va kishi boshiga 1400 somdan (taxminan 16 AQSh dollari); narxga Bishkekdan borib-kelish va guruhni kuzatish kiradi, ovqat alohida toʻlanadi, yoshi — 18 dan. Narx 2026-yil 14-noyabrda tekshirildi; kartochka yangi chiqish sanalarini hozircha koʻrsatmaydi, shuning uchun oʻz kuningizni tashkilotchi bilan kelishib oling. Boshqa bir kunlik chiqishlar — Bishkekdan ekskursiyalar va turlar toʻplamida.

Minora, tosh haykallar va muzeyga vaqt qoldiring. Tunash uchun To‘qmoqdagi mehmonxona bor. Poytaxtga qaytsangiz, Bishkekda nimalarni ko‘rish haqidagi maqolamizni o‘qing.

Koʻp beriladigan savollar

Safar qancha vaqt oladi? Bishkekdan yarim kunga alohida chiqish qulay. Minorani aylanib, tosh haykallarni koʻrib, muzeyga kirish uchun shu vaqt yetadi. Toʻqmoq orqali borsangiz, qaytish yoʻlini haydovchi bilan oldindan kelishib oling.

Minoraga chiqish mumkinmi? Chiqish har doim ochiq emas, shuning uchun buni ish vaqti va chipta narxi bilan birga yoʻlga chiqishdan oldin aniqlang. Ichida tor, qorongʻi zinapoya.

Minoraning balandligi qancha? Dastlabki balandligi taxminan 45 metr deb hisoblanadi. Yuqori qismi qulagan, bu zilzilalar bilan bogʻlanadi; 1970-yillarda minora taʼmirlangan. Hozirgi balandligi — 21,7 metr, avvalgisining yarmiga yaqini, lekin u ham uzoqdan koʻrinadi.

Yonidagi tosh haykallar nima? Ochiq osmon ostidagi muzeyda ularni koʻpincha balbal deb ataydi: orasida yuzi, qoʻli va kosasi oʻyilgan haykallar bor. Bu yodgorliklar har joydan yigʻilgan, bir qismi Qoraxoniylardan oldingi davrga tegishli. Yonida suratli toshlar va qadimgi tegirmon toshlari yotadi.

Xonning qizi haqidagi afsona haqiqatmi? Bu afsona, uni bir necha variantda aytadi: xonga qizi oʻrgimchak chaqishidan oʻladi deb aytilgan, u qizini baland minoraga joylashtirgan, ammo oʻrgimchak olib kelingan uzum orasidan chiqqan. Inshootning oʻz tarixi boshqa joydan oʻqiladi — minoraning gʻisht terimidan va arxeologlar uning atrofidan topgan buyumlardan.


Foto: Bgag, CC0. Minora · Tosh haykallar. Kichraytirilgan, kesilmagan.

Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring

Mavzuga oid turlar va ekskursiyalar

izohlar yoʻq