Бурана: мунара менен Баласагындын тарыхы

~ 4 мүн
0
542
Кыш мунара, шаардын издери жана таш айкелдер. Жибек жолундагы Баласагындын тарыхы жана Токмокко жакын Буранада эмне сакталып калганын билиңиз.

Токмоктон ары, Чүй өрөөнүндөгү талаалардын арасында кыштан салынган Бурана мунарасы турат. Алыстан жалгыз көрүнөт. Жакындаганда топурак жалдар, жапыз дубалдар жана катар тизилген таш айкелдер көзгө урунат. Бул жерде Жибек жолундагы шаар, Караханийлердин борборлорунун бири Баласагын болгон. Мунара анын айланасында устаканалар иштеп, базарларда соода жүрүп, элди намазга чакырып турган доордон калган.

Баласагын: жолдор тоошкон шаар

Баласагын мурдагы конуштун ордунда өскөн. X кылымда бул жерде шаар калыптанган. Караханийлер мамлекети бөлүнгөндөн кийин Баласагын Кашкар менен катар чыгыш хандыгынын борборлорунун бири болгон. Чүй өрөөнү Жибек жолунун түндүк багытында жаткан. Ал жолдордо соодагерлер товар ташып, билим, тил жана салттар да тараган.

Казууларда эки катар дубалдын, чептин, үйлөрдүн, устаканалардын, базарлардын жана мончонун издери табылган. Суу коңшу капчыгайдан түтүк аркылуу келген. Жапыз жалдардын жанында дубалдардын мурдагы бийиктигин элестетсеңиз, талаадагы жалгыз мунара чоң шаардын бир бөлүгү болгонун түшүнөсүз.

XI кылымда Баласагын менен акын Жусуп Баласагындын аты байланышкан. Анын «Куттуу билиги» — түрк тилдүү адабияттын алгачкы ири чыгармаларынын бири. Дастандын каармандары өлкөнү башкаруу, адилеттик жана билимдин орду жөнүндө сүйлөшөт. Шаардан аз имарат калды, ал эми бул сөздөрдү бүгүн да окуса болот.

Чүй өрөөнүндөгү Бурана мунарасы жана таш айкелдер
Чүй өрөөнүндөгү Бурана мунарасы жана таш айкелдер. Сүрөт: Bgag, CC0

Мунара эмне үчүн салынган

Бурана адатта X кылымдын аягы — XI кылымдын башына таандык деп эсептелет. Бул — мечиттин жанынан элди намазга чакыруучу мунара. Изилдөөчүлөр мечит мунаранын батыш тарабында болгон деп болжолдошот. Анын бүтүн имараты сакталып калган эмес.

Мунараны айланып, кыштарына көңүл буруңуз. Кең түбүндө арка сымал оймо, өйдөрөөк мунараны курчаган кыш кооздуктар бар. Ар бир катардын сүрөтү башка. Күн тийгенде чыгып турган кыштардын көлөкөсү түшүп, оймолор даана көрүнөт.

Баштапкы бийиктиги болжол менен 45 метр болгон деп эсептелет. Үстү кулап, муну жер титирөөлөр менен байланыштырышат. 1970-жылдары мунара калыбына келтирилген. Азыркы бийиктиги — 21,7 метр. Мурунку мунаранын жарымына жакыны калып, ал дагы алыстан көрүнөт.

Кыш оймолору бар Бурана мунарасы
Кыш оймолору бар Бурана мунарасы. Сүрөт: Bgag, CC0

Шаардын бийлиги кантип алмашкан

XII кылымда Баласагын Батыш Ляонун, башкача айтканда кара кытайлардын мамлекетинин борбору болгон. XIII кылымдын башында шаар монголдордун бийлигине өткөн. XIV кылымда да бул жерде эл жашаган. Кийин шаар солгундап, ээн калган. Акыркы тургундар качан кеткенин так билбейбиз.

XX кылымдагы казуулар жана калыбына келтирүү иштери шаардын түзүлүшүн түшүнүүгө жардам берди. 2014-жылы Баласагын Чанъань — Теңир-Тоо жолдор тармагынын бир бөлүгү катары ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурас тизмесине кирген. Бул тармакка Чүйдөгү дагы эки шаар чалдыбары — Ак-Бешимдеги Суяб жана Красная Речкадагы Невакет кирет.

Мунаранын жанында эмне калган

Адегенде мүрзөлөрдүн үстүнө салынган күмбөздөрдүн пайдубалын караңыз. Жапыз кыш дубалдарынан имараттын формасы билинет. Андан соң таш айкелдерге өтүңүз. Ачык асман алдындагы музейде аларды көбүнчө балбал дешет. Бети, колу жана чөйчөгү чегилген айкелдер бар. Таштар ар кайсы жерден чогултулган, айрымдары Караханийлерден мурдагы доорго таандык.

Бир таштан мурутту, экинчисинен колуна кармаган идишти байкайсыз. Жанында чийме түшүрүлгөн таштар жана эски тегирмен таштары жатат. Музейдин ичинде казууда табылган карапа жана тиричилик буюмдары шаарды жакындан таанытат.

Буранадагы таш айкелдер жана топурак жалдар
Буранадагы таш айкелдер жана топурак жалдар. Сүрөт: Bgag, CC0

Хандын кызы жөнүндө уламыш

Уламыштын бир нускасында ханга кызын жөргөмүш чагып, каза болору айтылат. Хан кызын сактап калуу үчүн бийик мунарага жайгаштырат. Бир күнү кызга жүзүм алып келишет. Мөмөлөрдүн арасында жашынган жөргөмүш чагып, айтылган кеп чындыкка айланат.

Уламыштын бир нече нускасы бар. Анда кызын коргогусу келген ата жөнүндө айтылат. Ал эми мунаранын тарыхын анын кыштарынан жана айланасынан табылган буюмдардан билебиз.

Буранага барсаңыз

Комплекс Чүй өрөөнүндө, Токмокко жакын. Бишкектен жарым күн бөлүп келүүгө болот. Токмок аркылуу барсаңыз, кайтууну айдоочу менен алдын ала сүйлөшүңүз. Иштөө убактысын, билеттин баасын жана мунарага чыгуу ачык экенин тактаңыз: ичиндеги тепкич тар жана караңгы.

Бишкектен мунарага бир күндүк экскурсия барат: DI Travel KG уюштурган «Бурана, Кегети, Ысык-Ата» бир чыгууда мунараны, Кегети капчыгайын жана Ысык-Атаны камтыйт. Meiman карточкасы боюнча бул 10 саат жана адам башына 1400 сомдон (болжол менен 16 $); баага Бишкектен баруу-кайтуу жана топту тейлөө кирет, тамак-аш өзүнчө төлөнөт, жашы — 18ден. Баа 2026-жылдын 14-ноябрында тактылды; карточка жаңы чыгуу күндөрүн азырынча көрсөтпөйт, ошондуктан өз күнүңүздү уюштуруучу менен макулдашыңыз. Башка бир күндүк чыгуулар — Бишкектен экскурсиялар жана турлар тизмесинде.

Мунараны айланып, балбалдарды көрүүгө жана музейге кирүүгө убакыт калтырыңыз. Жакын жерде Токмоктогу мейманкана бар. Борборго кайтсаңыз, Бишкекте эмнелерди көрүү керек деген макаланы караңыз.

Көп берилген суроолор

Сапар канча убакыт алат? Бишкектен жарым күнгө өзүнчө чыгуу ыңгайлуу. Минаретти айланып, таш айкелдерди көрүп, музейге кирүүгө ушул убакыт жетет. Токмок аркылуу бара жатсаңыз, кайра кайтуу жолун айдоочу менен алдын ала макулдашыңыз.

Мунарага чыгууга болобу? Чыгуу ар дайым ачык эмес, ошондуктан буну иштөө сааттары жана билеттин баасы менен бирге чыгардан мурун тактаңыз. Ичинде кууш, караңгы тепкич.

Мунаранын бийиктиги канча? Алгачкы бийиктиги болжол менен 45 метр деп эсептелет. Үстү бөлүгү кулаган, бул жер титирөөлөр менен байланыштырылат; 1970-жылдары мунара реставрацияланган. Азыркы бийиктиги — 21,7 метр, тигил мезгилдегинин жарымына жакыны, бирок ал да алыстан көрүнөт.

Жанында турган таш айкелдер эмне? Ачык асман астындагы музейде аларды көбүнчө балбал деп атайт: арасында бети, колу жана чөйчөгү чегилген айкелдер бар. Бул эстеликтер ар кайсы жерден жыйналган, бир бөлүгү Караханийлерге чейинки мезгилге тиешелүү. Жанында сүрөт түшүрүлгөн таштар менен эски диңгектер жатат.

Хандын кызы тууралуу жомок чынбы? Бул улам, аны бир нече вариантта айтат: ханга кызы жөргөмүштүн чагуусунан өлөт деп айтылган, ал кызын жогорку мунарага жайгаштырган, бирок жөргөмүш алып келинген жүзүмдүн арасынан чыккан. Курулуштун өз тарыхы башка жерден окулат — минареттин кирпич кынагынан жана археологдор анын тегерегинен тапкан буюмдардан.


Сүрөттөр: Bgag, CC0. Мунара · Таш айкелдер. Өлчөмү кичирейтилген, кесилген эмес.

Бизди социалдык тармактарда ээрчиңиз

Темага байланыштуу турлар жана экскурсиялар

комментарий жок